જય જિનેન્દ્ર. નવકાર કોઈ યાચના, ચમત્કારી સૂત્ર કે પ્રદર્શન નથી. તે જીવનું મહાન અને આધ્યાત્મિક રીતે ઉન્નત આત્માઓને વિનમ્ર નમન અને પોતાના મુક્તિમાર્ગનું સ્મરણ છે.
કોઈ યાચના નહીં. કોઈ ઇચ્છા નહીં. કોઈ માગણી નહીં. માત્ર સ્વીકાર અને સમર્પણ.
નવકાર જૈન આધ્યાત્મિકતાની અત્યંત ઊંડી અભિવ્યક્તિઓમાંની એક છે, કારણ કે તેમાં કશી જ માગણી કરવામાં આવતી નથી. તે ધન, આરોગ્ય, રક્ષણ, વિજય, સુખસગવડ, ઇનામ, બદલો કે શાંતિ પણ માગતો નથી. તે બ્રહ્માંડ સાથે કોઈ સોદો કરતો નથી. કોઈ દિવ્ય શક્તિને માનવીય પરિસ્થિતિ બદલવા માટે કહેતો નથી. તે માત્ર એટલું જ કહે છે: હું નમું છું.
કોઈ યાચના નહીં.
કોઈ ઇચ્છા નહીં.
કોઈ માગણી નહીં.
માત્ર સ્વીકાર અને સમર્પણ.
અર્થપૂર્ણ પ્રાર્થના, ચમત્કાર નહીં
પરંપરાગત રીતે તેને નવકાર મંત્ર અથવા ણમોકાર મંત્ર કહેવામાં આવે છે. આ પરંપરાગત શબ્દપ્રયોગનો વિરોધ કરવાની જરૂર નથી. પરંતુ આજના સમયમાં “મંત્ર” શબ્દનો જે અર્થ ઘણીવાર લેવામાં આવે છે તે અહીં ગેરસમજ ઊભી કરી શકે છે. મંત્રને ઘણીવાર વારંવાર બોલવાનું કોઈ સૂત્ર, રહસ્યમય ધ્વનિ અથવા કોઈ બાહ્ય પરિણામ ઉત્પન્ન કરનાર ચમત્કારી પ્રક્રિયા તરીકે સમજવામાં આવે છે. નવકાર એવું નથી.
નવકાર કોઈ જાદુઈ મંત્ર નથી. તે કોઈ આધ્યાત્મિક મશીન નથી. તે એવું સૂત્ર નથી કે “આ શબ્દો બોલો અને કંઈક ચોક્કસ થવું જ જોઈએ.” નવકારની શક્તિ દુનિયાને કાબૂમાં લેવામાં નથી. નવકારની શક્તિ પોતાને અંદરથી બદલવામાં છે.
જૈન દર્શન આધ્યાત્મિક યાત્રાના કેન્દ્રમાં જીવને રાખે છે. જીવ કર્મોથી બંધાયેલો છે. જીવે પોતે જાગૃત થવું પડે છે. જીવે પોતે પોતાની શુદ્ધિ કરવી પડે છે. જીવે ક્રોધ, માન, માયા, લોભ, આસક્તિ, હિંસા અને અહંકારથી ઉપર ઊઠવું પડે છે. આ કાર્ય તેના સ્થાને બીજું કોઈ કરી શકે તેમ નથી. તેથી નવકાર કોઈ બીજી શક્તિને જીવનું કાર્ય કરી આપવા માટે વિનંતી કરતો નથી. તે એવા આત્માઓને નમે છે, જેઓ આ માર્ગ પર આપણાથી આગળ વધી ચૂક્યા છે.
દરેક પંક્તિએ વિનમ્રતા જગાવવી જોઈએ
ણમો અરિહંતાણંહું અરિહંતોને નમું છું, જેમણે પોતાના અંતરના શત્રુઓ અને કષાયો પર વિજય મેળવ્યો છે. આ પંક્તિ સાથે એક શાંત પ્રશ્ન આપણા પોતાના અંતરમાં ઊભો થવો જોઈએ: શું મેં મારા અંતરના શત્રુઓ પર વિજય મેળવ્યો છે?
ણમો સિદ્ધાણંહું સિદ્ધોને નમું છું, એવા મુક્ત આત્માઓને, જે કર્મ, શરીર, જન્મ, મૃત્યુ અને બંધનથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત થઈ ચૂક્યા છે. આ પંક્તિ જીવને યાદ અપાવે છે: હું હજુ આસક્ત છું. મારી યાત્રા હજુ ચાલુ છે.
ણમો આયરિયાણંહું આચાર્યોને નમું છું, જે શિસ્તનું પાલન અને સંરક્ષણ કરે છે અને આધ્યાત્મિક માર્ગનું માર્ગદર્શન આપે છે. આ પંક્તિ આપણને યાદ અપાવે છે કે મારી વ્યક્તિગત પસંદગી હંમેશાં સાચો વિવેક હોય એવું જરૂરી નથી.
ણમો ઉવજ્ઝાયાણંહું ઉપાધ્યાયોને નમું છું, જે પવિત્ર જ્ઞાનને ધારણ કરે છે અને તેનું શિક્ષણ આપે છે. આ પંક્તિ આપણને યાદ અપાવે છે: બુદ્ધિમત્તા એટલે આત્મબોધ નહીં, અને શીખવાનું ક્યારેય પૂર્ણ થતું નથી.
ણમો લોએ સવ્વસાહૂણંહું સમગ્ર લોકમાં રહેલા સર્વ સાચા સાધુ અને સાધ્વીઓને નમું છું. આ નમન કોઈ એક વ્યક્તિ, જૂથ, સંપ્રદાય, સ્થાન કે ઓળખ સુધી મર્યાદિત નથી. તે શ્રદ્ધાની સીમાઓને વિસ્તારે છે.
આ દરેક પંક્તિ જ્યારે પણ મનમાં પ્રવેશે, ત્યારે તે આપણને અહંકારની ઊંચાઈ પરથી ઉતારીને અત્યંત વિનમ્રતા તરફ લઈ જવી જોઈએ. આ શબ્દોને માત્ર તેમના ધ્વનિથી યાદ રાખવાના નથી. તેમને તેમના અર્થ સાથે યાદ રાખવાના છે.
નવકારની બાકીની પંક્તિઓ આ પાંચ નમસ્કારોને આધ્યાત્મિક શુદ્ધિકારક અને સર્વ મંગલોમાં પ્રથમ મંગલ તરીકે દર્શાવે છે. આ કોઈ જાદુ નથી. શ્રદ્ધાપૂર્વકનું નમન શુદ્ધિ લાવે છે, કારણ કે સાચી વિનમ્રતા અહંકારને ક્ષીણ કરે છે. આત્મજાગૃતિ સામે ક્રોધ સંપૂર્ણ શક્તિથી ટકી શકતો નથી. સાચા નમન સામે અભિમાન અસ્પર્શિત રહી શકતું નથી. અને જ્યારે મન ત્યાગને વંદે છે, ત્યારે લોભની પકડ ઢીલી પડે છે.
નવકાર કેવી રીતે બોલવો જોઈએ
નવકાર ધીમે, સજાગતાથી અને અર્થને અનુભવીને બોલવો જોઈએ. તે મનમાં નિઃશબ્દ રીતે બોલી શકાય છે અથવા શાંત, સહજ અને શ્વાસના આધાર સાથે નમ્ર અવાજે ઉચ્ચારી શકાય છે. શરીર સ્થિર થાય. શ્વાસ નરમ અને શાંત બને. મન એકાગ્ર થાય. અને આગલી પંક્તિ શરૂ થાય તે પહેલાં જે પંક્તિ બોલાઈ રહી છે તેનો અર્થ અંતરમાં ઊતરે.
કોઈ ઉતાવળ નહીં. કોઈ નાટક નહીં. કોઈ પ્રદર્શન નહીં. મન ક્યાંક બીજે ભટકતું હોય અને મોઢું માત્ર યાંત્રિક રીતે ગણતરીપૂર્વક નવકાર બોલતું રહે, એ નવકારની સાચી ભાવના નથી. માત્ર મન. માત્ર શબ્દો. માત્ર શ્વાસ. અને આત્મા.
આવી અંતર્મુખી સાધના મન, શરીર અને આત્મા વચ્ચે વધુ સુમેળ સર્જી શકે છે. ધ્યાનને સ્થિર કરવામાં, શરીરના તણાવને હળવો કરવામાં અને શ્વાસને શાંત કરવામાં તે સહાયક બની શકે છે. પરંતુ આ વાતને કોઈ ચમત્કારી કે તબીબી દાવામાં ફેરવી નાખવી જોઈએ નહીં. નવકાર શરીરને સાજું થવાનો આદેશ આપતો નથી. તે માત્ર એક એવી આધ્યાત્મિક અવસ્થા સર્જે છે જેમાં સમગ્ર અસ્તિત્વ વધુ શાંત, વધુ સંતુલિત અને શાંતિને સ્વીકારવા માટે વધુ સજ્જ બની શકે.
કંપન આધારિત ઉચ્ચાર માટે અલગ ધ્વનિ વાપરો
ધીમું, પછી ઝડપી અને પછી ફરી ધીમું એમ ગતિ બદલતી ધ્વનિસાધના માટે સંપૂર્ણ નવ પંક્તિના નવકારનો ઉપયોગ યોગ્ય નથી. જેમ જેમ ગતિ વધે છે, તેમ તેમ અર્થ લય અને અવાજની પાછળ ખોવાઈ શકે છે. મોઢું બોલતું રહી શકે, પરંતુ આત્મા પાછળ રહી જાય.
જો શ્વાસ, ધ્વનિની ગુંજ, કંપન અથવા ડાયાફ્રામ સાથે સંકળાયેલી જપસાધના કરવી હોય, તો ૐ જેવા એક જ ધ્વનિનો ઉપયોગ કરી શકાય, અથવા ખાસ આ પ્રકારની ધ્વનિસાધના માટે યોગ્ય કોઈ અન્ય પવિત્ર કે તટસ્થ ધ્વનિ પસંદ કરી શકાય. એક જ ધ્વનિને લાંબો, ઊંડો, ઝડપી, નરમ અને ફરી ધીમો કરી શકાય છે, અને આમ કરતાં નવકારની નવ અર્થસભર પંક્તિઓની આંતરિક રચનાને તોડવાની જરૂર રહેતી નથી.
સંપૂર્ણ નવકાર અલગ છે. તેની દરેક પંક્તિ એક નમન છે. અને દરેક નમન સજાગ હોવું જોઈએ.
વિશ્વશાંતિ માટે પ્રાર્થના વિશે શું?
જૈન ધર્મ અહિંસા, ક્ષમા, સર્વજીવ પ્રત્યે મૈત્રી, કરુણા, વેરવિરોધનો ત્યાગ અને સર્વજીવના કલ્યાણને અત્યંત ઊંચું સ્થાન આપે છે. તેથી શાંતિ માટેનો પ્રાર્થનાભાવ જૈન ભાવનાને સંપૂર્ણપણે અનુરૂપ હોઈ શકે છે, પરંતુ ત્યારે જ્યારે તે પ્રાર્થના પ્રાર્થના કરનાર વ્યક્તિને અંદરથી પરિવર્તિત કરે: મારી હિંસા ઓછી થાય; મારા મનમાં કોઈ પ્રત્યે વેરભાવ ન રહે; મારા વર્તનથી દુઃખ ઓછું થાય; દ્વેષના સ્થાને મૈત્રી આવે.
પરંતુ નવકારને એવું કોઈ ચમત્કારી જપ ન બનાવી દેવો જોઈએ કે જેના ઉચ્ચારથી કોઈ બાહ્ય શક્તિ વિશ્વમાં શાંતિ સ્થાપિત કરી દેશે. વિશ્વશાંતિ નવકાર પાસેથી મેળવવાની કોઈ વસ્તુ નથી. શાંતિ ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે વ્યક્તિગત જીવ પોતાના વિચાર, વાણી અને વર્તનને સંયમિત કરે. જૈન શાંતિ અહિંસા અને આંતરિક પરિવર્તનથી વિકસે છે; તે બ્રહ્માંડ પાસેથી માગવામાં આવતી વસ્તુ નથી.
વ્યાપક પ્રચલન એટલે યોગ્યતા નહીં
કોઈ પ્રથા ખૂબ વ્યાપક હોઈ શકે, પેઢીઓથી ચાલી આવતી હોઈ શકે અને લોકો અત્યંત શ્રદ્ધાપૂર્વક તેનું સમર્થન કરતા હોઈ શકે. તેમ છતાં એવું શક્ય છે કે સમય જતાં તે મૂળ ભાવથી દૂર સરકી ગઈ હોય. લોકપ્રિયતા પ્રચલન સાબિત કરે છે, આધ્યાત્મિક યોગ્યતા નહીં. માનવજાતે સુવિધા, લાગણી, સત્તા, ઓળખ અથવા વ્યક્તિગત લાભને કારણે ઘણી પ્રથાઓ મોટા પ્રમાણમાં સ્વીકારી છે.
એટલે સાચો પ્રશ્ન આ નથી: “કેટલા લોકો આ કરે છે?” સાચો પ્રશ્ન આ છે: શું આ પ્રથા જીવને ફરી વિનમ્રતા, સંયમ, અહિંસા, આત્મવિજય, અનાસક્તિ અને મોક્ષ તરફ લઈ જાય છે?
જો કોઈ પ્રથા નવકારને માગણીમાં, ચમત્કારી અપેક્ષામાં, ઝડપમાં, પ્રદર્શનમાં, સામૂહિક નાટકમાં અથવા અર્થવિહોણા ધ્વનિમાં ફેરવે, તો તેના વિશે પ્રશ્ન પૂછવો જોઈએ. પરંતુ વિરોધભાવથી નહીં. પોતે બીજાથી શ્રેષ્ઠ છીએ એવા ભાવથી નહીં. નવકાર પ્રત્યેની શ્રદ્ધાથી.
મુખ્ય મુદ્દાઓ
નવકાર કશું માગતો નથી. તે સ્વીકાર કરે છે, આદર આપે છે અને નમે છે.
તે જીવની પ્રાર્થના છે, બ્રહ્માંડ સાથેનો કોઈ સોદો નથી.
દરેક પંક્તિનો અર્થ સમજવો જોઈએ અને જ્યારે પણ તે મનમાં આવે ત્યારે ઊંડી વિનમ્રતા જગાવવી જોઈએ.
તેને મનમાં નિઃશબ્દ અથવા નરમ અવાજે, ધીમે, સજાગતાથી અને કોઈ પ્રદર્શન વિના બોલવો જોઈએ.
સંપૂર્ણ નવકારને ધીમું, ઝડપી અને ફરી ધીમું એવી ગતિ આધારિત જપસાધનામાં ફેરવવો જોઈએ નહીં.
કંપન અથવા ડાયાફ્રામ આધારિત ધ્વનિસાધના માટે ૐ અથવા તે હેતુ માટે યોગ્ય રીતે પસંદ કરેલો શ્વાસ આધારિત અન્ય ધ્વનિ વાપરવો જોઈએ.
શાંતિ અહિંસા, મૈત્રી, ક્ષમા, સંયમ અને સારા આચરણ દ્વારા વિકસે છે. તે નવકારના જપથી ચમત્કારી રીતે ઉત્પન્ન થતી વસ્તુ નથી.
જે કંઈ અર્થને બદલે માગણી, પ્રદર્શન કે ચમત્કારી અપેક્ષાને કેન્દ્રસ્થાને મૂકે છે, તે નવકારના મૂળ ભાવથી દૂર જાય છે.
નવકાર આપણને જે જોઈએ છે તે આપવા માટે રચાયો નહોતો. નવકાર આપણને આપણે ખરેખર શું છીએ તે યાદ અપાવવા માટે છે.
અંતિમ ચિંતન
શરીર અસ્થાયી છે. સંપત્તિ અસ્થાયી છે. પ્રશંસા અને અપમાન અસ્થાયી છે. દુઃખ અને સુખ અસ્થાયી છે. જીવ યાત્રી છે. જીવ બંધાયેલો છે. અને જીવને મુક્ત થવાનું છે.
નવકાર દુનિયાને બદલવા માટે કહેતો નથી. તે અહંકારને નમાવે છે. તે બીજાઓ પર વિજય માગતો નથી. તે પોતાની જાત પર વિજય મેળવવાનો માર્ગ બતાવે છે. તે સંસારિક સુખસગવડનું વચન આપતો નથી. તે મોક્ષનું સ્મરણ કરાવે છે.
આ સિવાય જે કંઈ તેમાં ઉમેરીએ, તે નવકારનો મૂળ હેતુ નથી અને તેનો ઉપયોગ પણ એ રીતે થવો જોઈએ નહીં.
કોઈ યાચના નહીં. કોઈ ઇચ્છા નહીં. કોઈ માગણી નહીં. કોઈ ચમત્કાર નહીં. માત્ર સ્વીકાર. માત્ર શ્રદ્ધા. માત્ર સમર્પણ. માત્ર જીવનું મહાન અને આધ્યાત્મિક રીતે ઉન્નત આત્માઓ સમક્ષ નમન અને પોતાના મુક્તિમાર્ગનું સ્મરણ.
